25 czerwca 2015 roku Sejm uchwalił ustawę o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 3335). Nowelizacja wprowadza regulację umożliwiającą skorzystanie z „zasiłków macierzyńskich” tym rodzicom, którzy do tej pory takiej możliwości nie mieli. Nowe przepisy obejmą przede wszystkim rodziców bezrobotnych, wykonujących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, którzy nie są objęci dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, rolników oraz studentów. Jaka jest relacja pomiędzy ustawą wprowadzającą świadczenie rodzicielskie a ustawą zmieniającą zasady obliczania zasiłków macierzyńskich przedsiębiorczym matkom?

Kto otrzyma nowe świadczenie?

Ustawa wprowadza świadczenie rodzicielskie, które będzie przysługiwać osobom, które urodziły dziecko, a które jednocześnie nie są uprawnione do zasiłku macierzyńskiego lub uposażenia macierzyńskiego. Na równi z matką lub ojcem dziecka będą traktowane osoby faktycznie opiekujące się dzieckiem, jeżeli wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka, rodzina zastępcza (z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej) oraz osoby, które przysposobiły dziecko. Należy zaznaczyć, że świadczenie rodzicielskie nie przysługuje, jeżeli jeden z rodziców (opiekunów) jest uprawniony do zasiłku macierzyńskiego lub ma prawo do tego typu świadczeń z tytułu urodzenia dziecka w innych systemach, niż powszechny system ubezpieczeniowy (dotyczy to między innymi funkcjonariuszy tzw. służb mundurowych).

Ponadto, zgodnie z uzasadnieniem do ustawy nowelizującej – osoby bezrobotne, które otrzymają świadczenie rodzicielskie nie stracą statusu osoby bezrobotnej – będą podlegały ubezpieczeniu zdrowotnemu oraz będą uprawnione do zasiłku dla bezrobotnych (tak też wynika ze znowelizowanego art. 11 ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw zmieniający art. 33 ust. 4g ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2015 r. poz. 149 i 357).

Okres pobierania świadczenia rodzicielskiego i jego wysokość

Świadczenie rodzicielskie będzie można pobierać przez okres od 52 do 71 tygodni w zależności od liczby dzieci. Wysokość świadczenia rodzicielskiego nie jest uzależniona od dochodu rodziny i wynosi dla wszystkich uprawnionych 1000,00 złotych miesięcznie.

Nowelizacja zakłada także wprowadzenie minimalnej wysokości wypłaty zasiłku macierzyńskiego netto (oraz świadczeń z tytułu urodzenia dziecka w innych systemach niż powszechny system ubezpieczeniowy) w kwocie nie niższej niż nowe świadczenie rodzicielskie (1000,00 złotych). Wyrównanie do tej minimalnej kwoty ma być finansowane przez budżet państwa.

Przyjęte przez Sejm zmiany mają wejść w życie od 1 stycznia 2016 roku. Na podstawie przepisów przejściowych nowymi regulacjami objęci zostaną rodzice, których dziecko urodziło się przed 1 stycznia 2016 roku, ale nie minął jeszcze okres 52 tygodni (lub odpowiednio więcej w przypadku większej liczby dzieci) – wówczas rodzice ci będą uprawnieni do otrzymywania świadczenia rodzicielskiego począwszy od dnia 1 stycznia 2016 roku do czasu upłynięcia ww. terminów.
Jakie świadczenie otrzymają matki prowadzące działalność gospodarczą?

Po pobieżnej lekturze nowelizacji można dojść do wniosku, że nowe regulacje są przemyślanym narzędziem realizującym założenia polityki społecznej państwa, ujednolicają system poprzez wprowadzenie uzupełniającego świadczenia dla rodziców i określenie minimalnej kwoty świadczenia niezależnie od jego nazwy i źródła finansowania.

Uzasadnione wątpliwości interpretacyjne pojawiają się po zestawieniu powyżej omówionych przepisów z przepisami ustawy z dnia 15 maja 2015 roku o zmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz niektórych innych ustaw (podpisana przez Prezydenta RP w dniu 7 lipca 2015 roku – druk 2832).

Otóż, ww. nowelizacja w zakresie zasad obliczania podstawy wymiaru zasiłku dotyczy osób, które podlegają ubezpieczeniu chorobowemu krócej niż 12 miesięcy oraz (1) prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą lub (2) podstawę wymiaru składek stanowi zdeklarowana przez nich kwota. Wprowadzone zmiany są reakcją na nadużycia osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą – po bardzo krótkim okresie ubezpieczenia chorobowego z wysoką podstawą wymiaru składki (od 504 zł do 9 365 zł), możliwe było pobieranie zasiłku w bardzo wysokiej kwocie bez tzw. okresu wyczekiwania.

Organy ubezpieczeniowe mogły jedynie kontrolować, czy działalność nie została podjęta dla pozoru, i przynajmniej teoretycznie nie mogły przy tym kwestionować kwoty zadeklarowanej, jeśli mieściła się ona w ustawowych granicach (tak Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 21 kwietnia 2010 roku, sygn. akt II UZP 1/10, publ. Legalis 215206):

„Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest uprawniony do kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność jako podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeśli mieści się ona w granicach określonych ustawą z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.”

W związku z luką w prawie, nowelizacja wprowadza następujące rozwiązanie (o którym mowa była także w tym artykule): w przypadku opłacania składki od wyższej niż najniższa podstawa wymiaru składek, podstawę wymiaru zasiłku będzie stanowiła najniższa podstawa wymiaru składki – jeżeli niezdolność do pracy powstała przed upływem pierwszego miesiąca kalendarzowego ubezpieczenia chorobowego. Jeżeli niezdolność do pracy powstała później, zgodnie z brzmieniem nowego art. 48a ust. 1 ustawy podstawę wymiaru będzie stanowiła suma przeciętnej miesięcznej najniższej podstawy wymiaru składki oraz kwota stanowiąca 1/12 kwot nadwyżek ponad najniższą podstawę za każdy kolejny miesiąc ubezpieczenia.

Pamiętać należy o odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, tj. o odliczeniu kwoty odpowiadającej 13,71% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe. Jednocześnie, jeśli okres ubezpieczenia chorobowego rozpoczął się po przerwie nieprzekraczającej 30 dni od ustania ubezpieczenia chorobowego z innego tytułu, uwzględnia się również pełne miesiące kalendarzowe opłacania składek na ubezpieczenie z poprzedniego tytułu.

Powyższe zmiany mają na celu uśrednienie podstawy wymiaru składki i w konsekwencji podstawy wymiaru zasiłku w przypadku krótkiego okresu ubezpieczenia chorobowego i zadeklarowanego przychodu przekraczającego najniższą podstawę wymiaru składki. Nowelizacja wprowadza szereg istotnych zmian, które odczują mamy prowadzące działalność gospodarczą.

Zasiłek macierzyński dla przedsiębiorczych matek w wysokości 17,77 zł?

Kwota 17,77 zł zasiłku, o której tak głośno było niedawno w mediach jest wynikiem obliczenia minimalnej wysokości zasiłku, która wynosi 297,18 zł. Jeśli odejmiemy od tego kwotę obowiązkowej składki na ubezpieczenie zdrowotne, która wynosi 279, 41 zł otrzymamy właśnie 17, 77 złotych miesięcznie zasiłku. Kwota ta odnosi się osób rozpoczynających działalność gospodarczą, które jednocześnie przez okres pierwszych dwóch lat korzystają z preferencyjnych składek ZUS (30 % minimalnego wynagrodzenia, czyli 504 zł (2014).

Minimum 1000 złotych dla każdego?

Jak wskazano powyżej ustawa o świadczeniach rodzinnych wprowadza nowe świadczenie rodzicielskie oraz wyrównanie innych świadczeń do minimalnej kwoty 1000,00 złotych miesięcznie. Ustawa ta ma jednak obowiązywać od 1 stycznia 2016 roku. Nowelizacja ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa w zakresie ustalania podstawy zasiłku wejdzie w życie 1 listopada 2015 roku. Dlatego wydaje się, że o ile nie zostaną wprowadzone żadne zmiany w tym zakresie – od listopada 2015 roku do stycznia 2015 roku matki, które płacą preferencyjne stawki ZUS będą uprawnione do zasiłku macierzyńskiego w kwocie 297,18 zł (po zapłaceniu składek pozostanie im w kieszeni 17,77 złotych).

Ponadto, należy wskazać, że 1000,00 złotych będzie przysługiwał przedsiębiorczym matkom jedynie w teorii. Nadal bowiem będą one zobowiązane odprowadzać składkę zdrowotną (jeśli działalność gospodarcza nie zostanie zawieszona) – zasiłek macierzyńskim będzie więc faktycznie wynosił ok. 700 złotych miesięcznie – czyli mniej niż w przypadku osób bezrobotnych…

UWAGA! Data wejścia w życie ustawy o zmianie zasad przyznawania zasiłków macierzyńskich przedsiębiorczym matkom nie jest jednak przesądzona. Dnia 23 lipca 2015 wpłynął do Sejmu poselski projekt ustawy wydłużający okres vacatio legis art. 1 pkt 8-12, art. 12 i art. 22 (czyli tych dotyczących zmiany sposobu wyliczania zasiłku macierzyńskiego) ustawy z dnia 15 maja 2015 r. o zmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz niektórych innych ustaw do 12 miesięcy od dnia ogłoszenia. Istnieje więc możliwość, że ustawa ww. zakresie zacznie obowiązywać dopiero latem 2016 roku.