Prawo autorskie do programów komputerowychPracodawcy, jak i osoby współpracujące z firmami informatycznymi zastanawiają się, kiedy praca wykonana przy użyciu programów komputerowych i aplikacji może być zakwalifikowana jako utwór i w konsekwencji jest objęta ochroną prawnoautorską. Poprawna weryfikacja tej pracy może przysłużyć się tak firmie, jak i osobom prowadzącym działalność gospodarczą przy obliczaniu kosztów przychodu. Ponadto pomoże uniknąć naruszeń praw autorskich specjalistów IT przez usługodawców i osoby trzecie.

Definicja utworu została wskazana w art. 1 ust. 1. Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej „Ustawa”):

Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór).

Dlatego, aby poprawnie zakwalifikować dany program komputerowy, bazę danych, aplikację, czy skrypt jako utwór, powinniśmy zastanowić się, czy spełnia on przesłanki wskazane w cytowanym powyżej przepisie.

1. Program komputerowy – rezultat pracy ludzkiej.

Twórcą programu komputerowego może być wyłącznie osoba fizyczna. Warunek ten spełnia także program wygenerowany automatycznie przez inny program (np. „boty”), bowiem pierwotny program jest rezultatem pracy ludzkiej.

2. Program komputerowy – przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze

Program komputerowy musi stanowić uzewnętrzniony rezultat działania o charakterze twórczym[1], tzn. musi spełnić wymogi następującego testu na indywidualność:

    • Posiadanie cechy nowości – Test – czy dany program posiada taką cechę następuje poprzez zadanie pytania: Czy wcześniej taki program już powstał?
    • Posiadanie cechy oryginalności – Test – czy dany program posiada taką cechę następuje poprzez zadanie następujących pytań:

– Czy programista istotnie wzbogacił dotychczasowy stan rzeczy nowymi elementami? – Czy jest statystycznie możliwe, że taki program może być wytworzony w identycznym kształcie przez innego programistę, w toku wykonywania normalnych czynności pracowniczych programisty w przyszłości? – tzw. test „statystycznej jednorazowości” Aby uznać dany utwór za oryginalny, doktryna prawa autorskiego stawia autorom dość niską poprzeczkę wskazując, że  programy komputerowe korzystają „z ochrony wówczas, gdy są dziełami indywidualnymi, w tym znaczeniu, że stanowią rezultat „własnej intelektualnej twórczości” autora i żadnych innych kryteriów przy przyznawaniu im ochrony nie powinno się do nich stosować.”[2].

3. Niezależność od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia

Program komputerowy jest utworem, bez względu na wartość materialną jaką obiektywnie reprezentuje[3] i bez względu na fakt, że jego zastosowanie jest odmienne od pierwotnego przeznaczenia. Nie musi być również oceniany „stopień wysiłku pracy umysłowej ani znaczna jej doniosłość”[4], nie jest też istotny sposób jego wyrażenia, o ile można go ustalić w jakiejkolwiek postaci. Orzecznictwo doprecyzowało, że nie ma znaczenia, czy twórczość oparta jest na samoistnym pomyśle, naśladownictwie innego utworu, ile pracy włożono w wykonanie utworu, ani jaki ta praca miała charakter[5].

4. Ustalenie utworu w jakiejkolwiek postaci

Ustalenie postaci utworu polega na ekspresji pomysłu w konkretnym kształcie, którym może być np. program zapisany na dysku, zapisany w pliku kod źródłowy, program utrwalony w postaci komputerowych lub odręcznych notatek. Jednocześnie należy podkreślić, że ochrona prawnoautorska programu komputerowego nie zależy od posiadanej przez niego formy zapisu aplikacji takiej jak np.: forma kodu źródłowego (source code), forma komend lub komponentów konkretnego języka programowania (np. znaczników HTML), forma kodu maszynowego (object code). Już sam projekt oprogramowania np. w formie schematu blokowego – graficznej sieci działań (flow-chart) sporządzany przed rozpoczęciem tworzenia kodu programu podlega ochronie prawnoautorskiej. Na gruncie prawa polskiego i europejskiego pojęcie „programy komputerowe” obejmuje również przygotowawczy materiał projektowy, a także aplikacje zintegrowane ze sprzętem komputerowym[6]. Co więcej przyjmuje się, że dla zapewnienia ochrony prawnoautorskiej „z jednej strony nie wystarczy brak skopiowania cudzego dzieła, zaś z drugiej strony nie można wymagać (od utworu – przyp. autora) nowości przedmiotowej”[7]. Określenie przedmiotu ochrony prawnoautorskiej pozostaje jednak w gestii praw krajowych Państw Członkowskich UE. Ponadto za program komputerowy możliwe jest uznanie części stron internetowych[8], o ile pozytywnie przejdą ww. test na indywidualność. Ustawa o prawie autorskim nie wprowadza definicji programu komputerowego, uznając program za specyficzną odmianę utworu. Należy przy tym podkreślić, że programów komputerowych w przeciwieństwie do np. patentów nie trzeba formalnie zgłaszać do żadnemu urzędu, celem uzyskania ochrony prawnej. W przypadku programów komputerowych ochrona prawna powstaje już w chwili jego powstania tj. ustalenia programu komputerowego[9] w jakikolwiek sposób, „byleby to utrwalenie pozwalało na odtworzenie danego dzieła”[10]. Reasumując, aby zaklasyfikować dany program komputerowy jako utwór musi on być samodzielnym wytworem intelektu programisty, stworzonym niezależnie (tj. bez korzystania z rezultatów cudzej pracy przez jakiekolwiek ich wykorzystanie), cechującym się odpowiednim stopniem oryginalności lub co najmniej przedmiotowej nowości[11], ustalonym na jakimkolwiek nośniku, zaś dla jego klasyfikacji jako utwór nie ma wpływu jego wartość, przeznaczenie ani sposób wyrażenia. Bibliografia:

  1. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r. (Dz. U. Nr 24, poz. 83 ze zm. późń.),
  2. M. Późniak – Niedzielska, w: Prawo autorskie System Prawa Prywatnego tom 13 (red. J. Barta/R Markiewicz), Art. 1, § 1.
  3. E. Traple, Prawnoautorska ochrona projektów technicznych, [w:] Transformacje Prawa Prywatnego 2/2012 ISSN 1641-1609, s. 27.
  4. Wyrok Sądu Najwyższego (dalej jako „SN”) z dnia 30.05.1972 r., II CR 137/72, niepubl.
  5. Por. wyrok SN z dnia 31.03.1938 r., OSP 1938, poz. 545 oraz wyrok SN z dnia 21.06.1968 r., I CR 206/68, OSN CP 1969, nr 5, poz. 94).
  6. Zob. J. Sieńczyło-Chlabicz, Prawo własności intelektualnej, Warszawa 2009, s. 47.
  7. Por. pkt 7 preambuły oraz art. 1 ust. 1 zd. 2 dyrektywy 2009/24/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie ochrony prawnej programów komputerowych (Wersja skodyfikowana), Dz.Urz.UE.L 2009 Nr 111, str. 16, dalej jako „Dyrektywa”.
  8. E. Traple, Prawnoautorska ochrona projektów technicznych, s. 28.
  9. M. Leistner, Creating Cyberspace – Intellectual Property Law and Competition Law Protection of the Web Designer zur Fussnote IIC – international review of intellectual property and competition law, 34(2), s. 149 – 151.
  10. Szerzej na ten temat. M. Szaciński, Ustalenie utworu jako przesłanka ochrony praw autorskich, Palestra 2013, nr 9 – 10, s. 162.
  11. Taki pogląd wyraził SN w orzeczeniu z dnia 04.03.1971 r., I CR 62/71, „Gazeta Sądowa i Penitencjarna” 1972, nr 1, s. 2); podobnie SN w orzeczeniu z dnia 30.05.1972 r., II CR 135/72 (niepubl.).
  12. S. Ciupa, Umowa o pracę z twórcą programu komputerowego, MoPR 2004, nr. 10.