Koniec z wysokimi zasiłkami macierzyńskimi dla kobiet prowadzących działalność gospodarcząW dniu 5 listopada 2014 roku odbyło się pierwsze czytanie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz niektórych innych ustaw (numer druku 2832) (dalej „ustawa”). Zmiany, które ma wprowadzić ta nowelizacja przede wszystkim uderzą w kobiety prowadzące działalność gospodarczą, które od 2015 roku zdecydują się urodzić dziecko.

Od dłuższego czasu mówiło się o luce w prawie ubezpieczeń społecznych, która umożliwiała kobietom prowadzącym działalność gospodarczą osiągnąć bardzo wysoki zasiłek macierzyński przy bardzo krótkim (nawet jednomiesięcznym) okresie płacenia podwyższonych składek ZUS. W pierwszej kolejności tą możliwość dostrzegły kobiety, następnie organy kontrolne ZUS, aż w końcu potrzeba zmiany dotarła do ministerstwa i teraz do parlamentu. Tempo prac nad projektem jest na tyle szybkie, że wszystko wskazuje na to, że ustawa wejdzie w życie zgodnie z planem, tj. od 1 stycznia 2015 roku. Zgodnie z przepisami przejściowymi ustawy, zmiana dotycząca wysokości zasiłków macierzyńskich kobiet – przedsiębiorców, wejdzie w życie cztery miesiące od dnia ogłoszenia ustawy (art. 28 pkt. 2 ustawy) – według założen ustawy od 1 kwietnia 2015 roku. Jakie będą jej konsekwencje?

Dla kogo aktualnie zasiłek macierzyński i w jakiej wysokości?

Aktualnie zasiłek macierzyński przysługuje kobietom-przedsiębiorcom, które przed urodzeniem dziecka opłacały składkę na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe. W 2014 r. maksymalna podstawa wymiaru od którego obliczana jest ta składka wynosi 9.365,00 złotych miesięcznie (250% przeciętnego wynagrodzenia), natomiast minimalna: 2.247,60 złotych (60% przeciętnego prognozowanego wynagrodzenia). Składka na ubezpieczenie chorobowe wynosi 2,45 %, czyli miesięczny wydatek od 55,00 do 229,00 złotych, w zależności od wysokości podstawy wymiaru składki.

Warto zaznaczyć, że o ile prawo do zasiłku na czas choroby pojawia się dopiero po upływie „okresu wyczekiwania” (90 dni nieprzerwanego podlegania ubezpieczeniu) – w przypadku zasiłku macierzyńskiego nie ma takiego okresu. Wystarczy opłacić jedną pełną składkę na czas, aby otrzymać świadczenia z ZUS. Przy czym przedsiębiorca, który korzysta z urlopu macierzyńskiego może prowadzić działalność bez utraty prawa do zasiłku tj. wystawiać faktury i rachunki bez obawy, że ZUS prawo do zasiłku nam odbierze.

Na bazie aktualnie obowiązujących przepisów, przy obliczaniu wysokości zasiłku, ZUS najpierw oblicza średnią podstawę dla ostatnich 12 miesięcy podlegania ubezpieczeniu chorobowemu, następnie od tej wartości odejmuje 13,71%, a potem dzieli przez 30 (dzienna stawka zasiłku brutto). Jeżeli płacimy składki krócej niż 12 miesięcy, ZUS za podstawę bierze średnią podstawę za okres, w którym te składki były płacone.

Z tego względu, dotąd wiele kobiet w czasie ciąży wyrejestrowywało się z ubezpieczenia chorobowego, przestawało płacić składkę przez ponad 30 dni, i wracało do płacenia przed samym rozwiązaniem, podwyższając podstawę wymiaru do maksimum. W ten sposób wystarczyło zapłacić jedną wysoką składkę, aby „na rękę” uzyskać zasiłek w wysokości nawet 6.500,00 złotych.

Co więcej Sąd Najwyższy wskazał, że ZUS nie ma prawa kwestionować powodów podwyższenia składki, skoro dotychczas obowiązujące przepisy dopuszczały możliwość samodzielnego jej ustalania przez przedsiębiorcę. Zgodnie z uchwałą Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego – Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 21 kwietnia 2010 r. (sygn. akt II UZP 1/10, Legalis numer 215206):

„Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest uprawniony do kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli mieści się ona w granicach określonych ustawą z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.).”

Ww. uchwała Sądu Najwyższego nie przeszkodziła jednak organom ZUS w przeprowadzaniu regularnych kontroli w przypadku podwyższenia składek bezpośrednio przed porodem. Nierzadko ZUS wydawał decyzje niekorzystne dla matek – przedsiębiorców, a sprawy kończyły się w sądzie. Sprawy sądowe często miały niekorzystny finał dla kobiet, które zakładały firmy bezpośrednio przed porodem.

Planowane zmiany

Według nowelizacji ustawy zasiłkowej, za podstawę wymiaru zasiłku chorobowego, nadal bierze się przeciętny miesięczny przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy. Jednak dodano pewne obostrzenia, które mają za zadanie wyeliminować ww. lukę.

W przypadku kobiet, które będą opłacały podwyższone składki bazowe – 60% średniego prognozowanego wynagrodzenia będzie powiększane o różnicę pomiędzy wartością bazową, a płaconą składką dzieloną na 12. Na przykład w przypadku podwyższenia składki przez kolejne 4 miesiące – wartość bazowa (aktualnie 2.247,60 złotych brutto) będzie podwyższana o 4/12 podwyższonej składki. Jeżeli kobieta chciałaby uzyskać zasiłek macierzyński w najwyższej kwocie, musiałaby opłacać najwyższą składkę przez kolejnych 12 miesięcy przed porodem.

Jednak w przypadku, gdy kobieta postanowi się ubezpieczyć, albo założyć firmę przed samym porodem – i zapłaci np. jedną składkę w minimalnym wymiarze, to będzie jej przysługiwał zasiłek macierzyński w minimalnym wymiarze 60% średniego prognozowanego wynagrodzenia przez cały okres zasiłku macierzyńskiego. Nie zapominajmy, że zasiłek w ww. wymiarze jest wypłacany przez ZUS przez okres pobierania zasiłku macierzyńskiego odpowiadający okresowi trwania urlopu macierzyńskiego podstawowego i dodatkowego u zatrudnionych na etacie(od 26 do 45 tygodni, w zależności od liczby urodzonych dzieci). Zasiłek w wysokości 100% podstawy wymiaru (w naszym przykładzie podstawą wymiaru jest 60% średniego prognozowanego wynagrodzenia) przysługuje wyłącznie w okresie urlopu macierzyńskiego, natomiast w okresie urlopu rodzicielskiego spada do poziomu 60% podstawy wymiaru. Chyba, że złożymy wniosek o przyznanie zasiłku macierzyńskiego w wysokości 80% podstawy wymiaru przez cały okres zasiłku macierzyńskiego (urlop macierzyński+urlop rodzicielski).

W związku z planowaną zmianą pojawiają się co najmniej trzy pytania: 1) czy stosowanie aż tak radykalnej zmiany w zakresie zasiłku macierzyńskiego przysługującego kobietom – przedsiębiorcom nie doprowadzi do zmniejszenia się liczby małych przedsiębiorstw oraz spadku aktywności polskich kobiet jako przedsiębiorców, 2) czy nie spowoduje spadku wyników prorodzinnej polityki państwa, 3) czy kobiety – przedsiębiorcy i kobiety zatrudnione na etatach są równo traktowane przez prawodawcę, skoro kobieta na etacie, która urodzi dziecko po 1 miesiącu odprowadzania składek jest uprawniona do zasiłku macierzyńskiego w wysokości 100% podstawy wymiaru, którą zapłaci za nią pracodawca?

„Art. 48a. 1. W przypadku ubezpieczonego, dla którego podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe stanowi kwota zadeklarowana, podlegającego ubezpieczeniu chorobowemu przez okres krótszy niż okres, o którym mowa w art. 48 ust. 1, podstawę wymiaru zasiłku chorobowego stanowi suma:

1) przeciętnej miesięcznej najniższej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4, za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia, z których przychód podlega uwzględnieniu w podstawie wymiaru zasiłku, oraz

2) kwoty stanowiącej iloczyn jednej dwunastej przeciętnej kwoty zadeklarowanej jako podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, w części przewyższającej najniższą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, po odliczeniach, o których mowa w art. 3 pkt 4, za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia, z których przychód podlega uwzględnieniu w podstawie wymiaru zasiłku, oraz liczby tych miesięcy.

2. Jeżeli okres ubezpieczenia chorobowego rozpoczął się po przerwie nieprzekraczającej 30 dni od ustania ubezpieczenia chorobowego z innego tytułu, w liczbie pełnych miesięcy kalendarzowych ubezpieczenia, o której mowa w ust. 1 pkt 2, uwzględnia się również pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia z poprzedniego tytułu. Liczba pełnych miesięcy kalendarzowych ubezpieczenia, uwzględnionych z poprzedniego i aktualnego tytułu, nie może przekraczać 12.
3. W przypadku, o którym mowa w ust. 2, przy ustalaniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego przyjmuje się przeciętną miesięczną najniższą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe oraz przeciętną kwotę zadeklarowaną jako podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia, w części przewyższającej najniższą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe, o których mowa w ust. 1, za okres pełnych miesięcy kalendarzowych ubezpieczenia z aktualnego tytułu.”

W brzmieniu rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz niektórych innych ustaw (druk 2832).