Uprawnienia pracowników wychowujących dzieciKodeks pracy przyznaje pracownikom sprawującym opiekę nad dzieckiem dodatkowe uprawnienia, które powinny być respektowane przez pracodawcę.

 Dziecko do 4 lat

Zgodnie z art. 178 par. 2 kodeksu pracy:

§ 2. Pracownika opiekującego się dzieckiem do ukończenia przez nie 4 roku życia nie wolno bez jego zgody zatrudniać w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, w systemie czasu pracy, o którym mowa w art. 139, jak również delegować poza stałe miejsce pracy.

Warto jednak zwrócić uwagę, że zakaz pracy w godzinach nadliczbowych, porze nocnej, delegowania pracownika, czy zatrudniania w przerywanym systemie czasu pracy nie jest zakazem bezwzględnym – pracownik-rodzic może wyrazić pisemną zgodę na pracę w takich warunkach. Takie stanowisko jest także potwierdzane przez komentatorów prawa pracy:

„Pracodawca nie może także zobowiązać do pracy w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, w przerywanym systemie czasu pracy, a także delegować poza stałe miejsce pracy pracownika opiekującego się dzieckiem, które nie ukończyło 4 roku życia. Zakaz ten uchyla zgoda pracownika objętego ochroną ze względu na wiek dziecka. Wyrażenie zgody na pracę w tych warunkach powoduje, że pracodawca przestaje być związany zakazem, a praca w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, w przerywanym systemie czasu pracy, w delegacji nie stanowi naruszenia prawa.” (tak Teresa Romer „Prawo pracy. Komentarz” Lexis Nexis, 2012).

Z uprawnień rodzica opiekującego się dzieckiem może tylko jedno z rodziców – dlatego najlepiej zaraz po powrocie pracownika z urlopu macierzyńskiego czy rodzicielskiego od razu uzyskać od niego pisemne oświadczenie, że zamierza korzystać z ww. uprawnień, lub że z ww. uprawnień będzie korzystało drugie z rodziców. Częstą praktyką u pracodawców jest żądanie zaświadczenia z zakładu pracy, że drugie z rodziców nie korzysta z uprawnień, jednak taka praktyka jest niezgodna z obecnie obowiązującym prawem – zaś pracodawca nie jest upoważniony do przetwarzania tego rodzaju danych w teczce pracowniczej. Uprawnienia, o których mowa w art.178 k.p.(nadgodziny, delegowanie, pora nocna, praca w przerywanym systemie czasu pracy) przysługują pracownikowi tylko do momentu ukończenia przez dziecko 4 roku życia – przy ustaleniu wieku dziecka można skorzystać z wniosku o przyznanie urlopu macierzyńskiego, który powinien znajdować się w teczce pracowniczej, lub poprosić pracownika o zawarcie takiej informacji na oświadczeniu.

Dziecko do 14 lat

Wyżej wymienione oświadczenia pracownika o sprawowaniu opieki nad dzieckiem można wykorzystać także przy przyznawaniu pracownikowi uprawnienia do dwóch dni w ciągu roku kalendarzowego na opiekę nad dzieckiem w wieku do 14 lat (art. 188 k. p.).

Art. 188 Pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy na 2 dni, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.

To uprawnienie jest niezależne od urlopu wypoczynkowego pracownika i dni wolne mogą być udzielone zarówno łącznie jak i oddzielnie. Co ciekawe kodeks pracy nie wskazuje, czy przyznanie dodatkowego wolnego w ramach ww. regulacji jest uzależnione od rzeczywistego sprawowania opieki nad dzieckiem – wobec powyższego nie ma znaczenia, czy w domu poza pracownikiem nad dzieckiem będzie czuwał także drugi rodzic czy niania. Decyzja o udzieleniu dni wolnych na opiekę nad dzieckiem należy do pracodawcy, jednak ich udzielenie w roku kalendarzowym jest obowiązkowe. § 6 ust. 2 lit. c rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 28 maja 1996 r. w sprawie zakresu prowadzenia przez pracodawców dokumentacji w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz sposobu prowadzenia akt osobowych pracownika (Dz. U. Nr 62, poz. 286 ze zm.) wskazuje, że oświadczenie pracownika o sprawowaniu opieki nad dzieckiem powinno być złożone w aktach pracowniczych.

Karmienie piersią

Pracownica, która niedawno urodziła dziecko może karmić piersią jeszcze przez jakiś czas po powrocie do pracy. W takim przypadku przysługują jej przerwy na karmienie – dwa razy po pół godziny w ciągu dnia pracy (art. 187 k.p.), przy 8 godzinnym dniu pracy (przy pracy poniżej 6 godzin – przysługuje jedna przerwa, a przy pracy poniżej 4 godzin dziennie – nie przysługuje żadna przerwa). W przypadku urodzenia więcej niż jednego dziecka – przerwy wydłużają się do 45 minut. Niestety kodeks pracy nie odpowiada na pytanie, do którego roku życia pracownicy przysługuje uprawnienie do tych przerw. W doktrynie prawa pracy pojawiają się bardzo rozbieżne opinie, co do tego w jaki sposób pracodawca może sprawdzić, czy dziecko jest rzeczywiście nadal karmione piersią. Dominuje pogląd, że wystarczy samo pisemne oświadczenie pracownicy. Jednak regulamin pracy może wskazywać, że pracownica opiekująca się dzieckiem i korzystająca z przerw na karmienie jest zobowiązana przedstawić zaświadczenie od lekarza, że nadal karmi piersią, zwłaszcza w sytuacjach, gdy dziecko ukończyło już pierwszy rok życia.