W dniu 7 października 2019 roku Rada Unii Europejskiej zatwierdziła, przyjętą w dniu 16 kwietnia 2019 roku przez Parlament Europejski, Dyrektywę w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii (dalej jako: „dyrektywa w sprawie sygnalistów”). Dyrektywa ta wprowadza oczekiwaną od dawna regulację działalności sygnalistów w zakładach pracy na poziomie UE oraz przyznaje sygnalistom ochronę przed skierowanymi przeciw nim działaniami odwetowymi.

Czas na wdrożenie dyrektywy mija 15 maja 2021 roku.

W pierwszej kolejności warto przypomnieć, kim są sygnaliści oraz jaką rolę pełnią w zakładach pracy. Sygnalistą jest osoba, która zgłasza swojemu pracodawcy lub podmiotowi zewnętrznemu (np. organom kontroli) nadużycia i nieprawidłowości występujące w jego miejscu pracy, otoczeniu zawodowym oraz działalności pracodawcy. W praktyce sygnalistą jest osoba stojąca na straży przestrzegania zasad etycznych w miejscu pracy, dbająca o przestrzeganie wszelkich reguł oraz interesów wszystkich podmiotów zatrudnionych w danym miejscu.

Jakich podmiotów dotyczy dyrektywa? Kto może być sygnalistą?

Dyrektywa w sprawie sygnalistów odnosi się przede wszystkim do podmiotów prywatnych oraz publicznych, przy czym w przypadku podmiotów prywatnych – dotyczy wyłącznie tych, które zatrudniają co najmniej 50 pracowników. Jedynie w przypadku podmiotów prywatnych działających w sektorze finansowym wskazany limit nie znajduje zastosowania.

Brzmienie dyrektywy pozwala na przyjęcie bardzo szerokiego katalogu osób, które będą mogły pełnić rolę sygnalisty. Przede wszystkim, za sygnalistę będą mogli zostać uznani pracownicy, urzędnicy służby cywilnej oraz osoby prowadzące działalność na własny rachunek. Dyrektywa pozwala również na zakwalifikowanie do tej grupy członków organów zarządzających lub nadzorujących przedsiębiorstwa, wolontariuszy, stażystów, akcjonariuszy, wspólników, czy też osoby pracujące pod nadzorem wykonawców, podwykonawców oraz dostawców. Co istotne, do katalogu osób mogących pełnić rolę sygnalisty możliwe jest także zaliczenie kandydatów do pracy, co w praktycznego punktu widzenia może tworzyć spore problemy dla pracodawców.

Jak ma wyglądać procedura zgłaszania nieprawidłowości?

Zgłaszanie nieprawidłowości w świetle dyrektywy będzie mogło przybierać różne formy: (1) zgłoszenia wewnętrzne, (2) zgłoszenia zewnętrzne, a także (3) ujawnienia publiczne. Każda z tych form będzie wiązała się ze zgłaszaniem naruszeń oraz nadużyć innym podmiotom, a co za tym idzie, będzie pociągała za sobą inne skutki, szczególnie w sferze społecznej.

Nieprawidłowości nie będą jednak mogły być zgłaszane w każdym przypadku i w stosunku do każdego z pracodawców (nawet jeżeli spełnione będą kryteria ilościowe zatrudnienia), o ile oczywiście kraje UE, w tym Polska, nie dokonają w tym zakresie odpowiedniego rozszerzenia. Zgodnie z dyrektywą zgłoszenia sygnalistów będą mogły być bowiem dokonywane przede wszystkim w odniesieniu do takich dziedzin, jak np.: (1) zamówienia publiczne, (2) bezpieczeństwo transportu, (3) zdrowie publiczne, (4) ochrona konsumentów, (5) ochrona prywatności i danych osobowych oraz bezpieczeństwa sieci i systemów IT, a także innych wyszczególnionych w art. 1 dyrektywy.

Jakie obowiązki będą spoczywały na pracodawcach?

Omawiając obowiązki pracodawców należy w pierwszej kolejności wspomnieć, że dyrektywa określa wyłącznie minimalne standardy działań podmiotów zatrudniających oraz ochrony sygnalistów. W praktyce więc, konkretne działania w tej sferze będą musiały zostać podjęte przez Państwa członkowskie na etapie wdrażania konkretnych rozwiązań, i to od nich będzie zależało, jak bardzo zabezpieczą poszczególne strony w tym zakresie.

W swoim brzmieniu dyrektywa w sprawie sygnalistów określa następujące obowiązki pracodawców:

  1. ustanowienie odpowiednich wewnętrznych kanałków przyjmowania zgłoszeń sygnalistów i obsługiwanie ich w sposób zapewniający poufność tożsamości osoby zgłaszającej,
  2. wyznaczenie osoby lub wydziału właściwych do podejmowania działań następczych w związku ze zgłoszeniami,
  3. podejmowanie działań następczych przez wyznaczoną osobę lub wyznaczony wydział z zachowaniem należytej staranności, zapewnienie jasnych i łatwo dostępnych informacji na temat procedur oraz informacji o tym, w jaki sposób i na jakich warunkach można dokonywać zewnętrznego zgłoszenia nieprawidłowości do właściwych organów lub jednostek organizacyjnych UE.

W praktyce powyższe działania będą więc wymagały przyjęcia w zakładach pracy odpowiednich procedur wewnętrznych dotyczących przyjmowania i rozpatrywania zgłoszeń sygnalistów, a także powołania osoby lub całej komórki organizacyjnej, której zadaniem będzie realizacja ww. obowiązków pracodawcy. Możliwe jest jednak, że regulacje przyjęte przez Państwa członkowskie, w tym także Polskę, nałożą na pracodawców dodatkowe obowiązki.

Jak szeroką ochronę otrzymają sygnaliści?

Sygnaliści będą mieli prawo do ochrony przed kierowanymi w ich stronę działaniami odwetowymi, m.in. poprzez zachowanie w tajemnicy informacji na temat ich osoby oraz dokonanych zgłoszeń. Sygnaliści nie będą mogli również zostać zwolnieni z pracy z uwagi na podejmowane działania, czy też ukarani karą porządkową, skierowani na przymusowy urlop bezpłatny, pozbawieni awansu, czy zdegradowani, zaś ich wynagrodzenie nie będzie mogło zostać obniżone wyłącznie z uwagi na fakt korzystania z uprawnień wynikających z ich pozycji. Ochrona przyznana sygnalistom będzie również obejmowała prawo do występowania do sądu pracy z roszczeniem o naprawienie ewentualnej szkody poniesionej wskutek działań odwetowych, przy którego rozpatrywaniu to na pracodawcach będzie spoczywał ciężar dowodowy.

Poza powyższym, dyrektywa wprowadza również szereg innych konsekwencji, które będą mogli ponieść pracodawcy za utrudnianie dokonywania zgłoszeń, nękanie sygnalistów oraz niezapewnienie odpowiedniej ochrony. Dyrektywa nie określa jednak szczegółowych kar, jakie będą mogły zostać nałożone na niewłaściwie działających pracodawców – te działania zostały pozostawione krajom członkowskim.