Egzekucja z wynagrodzenia za pracę należy do jednego z najczęściej stosowanych sposobów egzekucji świadczeń pieniężnych. Jakie obowiązki ciążą na pracodawcy w związku z otrzymaniem od komornika zawiadomienia o zajęciu wynagrodzenia swojego pracownika? Jakie części wynagrodzenia korzystają z ochrony, a które mogą zostać zajęte przez komornika w całości?

Składniki wynagrodzenia i ich ochrona w razie zajęcia komorniczego

Kodeks pracy nie zawiera legalnej definicji wynagrodzenia. W orzecznictwie oraz doktrynie prawa pracy przyjmuje się, że jest to obowiązkowe, cykliczne świadczenie majątkowe pracodawcy należne pracownikowi w ramach stosunku pracy za wykonaną pracę, które powinno przede wszystkim charakteryzować się ekwiwalentnością. Zgodnie bowiem z art. 78 § 1 k.p. wynagrodzenie powinno być ustalone tak, aby odpowiadało w szczególności rodzajowi wykonywanej pracy i kwalifikacjom wymaganym przy jej wykonywaniu, a także uwzględniało ilość i jakość świadczonej pracy.

Przepisy nie definiują jednak, w jaki sposób pracodawca powinien ukształtować system wynagradzania. Wynagrodzenie może więc być jednoskładnikowe i składać się tylko z wynagrodzenia zasadniczego lub też mieć charakter wieloskładnikowy, w którym obok wynagrodzenia zasadniczego występują inne, dodatkowe składniki wynagrodzenia z tytułu wykonywania określonej pracy.

Przepisy kodeksu postępowania cywilnego (a także ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji) w zakresie przeprowadzania zajęcia komorniczego zawierają szeroką definicję wynagrodzenia za pracę. Dla celów egzekucji komorniczej pod pojęciem wynagrodzenia za pracę należy rozumieć:
•    wynagrodzenie zasadnicze;
•    wynagrodzenie za prace zlecone;
•    nagrody i premie przysługujące za okres zatrudnienia;
•    związany ze stosunkiem pracy zysk albo udział w zakładowym funduszu, udział we wszelkich innych funduszach pozostających w związku ze stosunkiem pracy.

W kontekście powyższego nasuwa się pytanie, które świadczenia pieniężne wypłacane pracownikowi z tytułu świadczonej pracy lub pozostające w związku ze stosunkiem pracy podlegają ochronie przewidzianej w kodeksie pracy w celu zabezpieczenia tzw. minimum egzystencji pracownika. Ma to istotne znaczenie, przy ustaleniu przez pracodawcę, w jaki sposób powinien obliczyć i wypłacić pracownikowi kwotę wolną od potrąceń, a jaką część wynagrodzenia może przekazać komornikowi. Każdorazowo pracodawca musi pamiętać, aby zachować granicę procentową oraz wskazaną w kodeksie pracy kwotę wolną od potrąceń.

Nie budzi wątpliwości, że ochronie przewidzianej w kodeksie pracy podlega wynagrodzenie zasadnicze. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem SN ochrona wynagrodzenia ma charakter szeroki. Ochronie więc obok wynagrodzenia zasadniczego, nagród z zakładowego funduszu, dodatkowych wynagrodzeń rocznych oraz należności przysługujących pracownikom z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej podlegają także ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop wypoczynkowy, odprawa emerytalna i z tytułu zwolnienia z przyczyn niedotyczących pracownika, a także gratyfikacja jubileuszowa, jeżeli nie ma ona charakteru premii, a także odszkodowanie z tytułu wadliwego rozwiązania umowy o pracę (por. np. wyroki: z dnia 11.6.1980 r., I PR 43/80, OSNCP 1980 nr 12, poz. 248; z 14.11.1996 r., I PKN 3/96, OSNAPiUS 1997 nr 11, poz. 193, 17.2.2004 I PK 217/03, 12.5.2005, I PK 248/04, Legalis).

Egzekucja ze świadczeń socjalnych

Zgodnie z przepisami o egzekucji komornik może żądać od pracodawcy dokonania potrącenia nie tylko z wynagrodzenia za pracę rozumianego szeroko, lecz również z innych składników, takich jak zyski lub udział w funduszach zakładowych, o ile pozostają one w związku ze stosunkiem pracy.

Najpopularniejszym funduszem zakładowym występującym w zakładach pracy jest Zakładowy Fundusz Świadczeń Socjalnych. Pojawia się więc pytanie, czy pracodawca może potrącić i przekazać komornikowi kwoty otrzymane z tytułu świadczeń z ZFŚS, takie jak zapomoga socjalna, dofinansowanie do wypoczynku lub pożyczka.

Zgodnie z przeważającym poglądem ww. świadczenia nie stanowią wynagrodzenia za pracę ani w jego ścisłym, ani w szerokim ujęciu, i dlatego też nie korzystają z ochrony wynagrodzenia przewidzianej w kodeksie pracy. Zgodnie z powyższym pracodawca powinien przekazać komornikowi świadczenia uzyskane przez pracownika z ZFŚS w pełnej wysokości. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na stanowisko Departamentu Prawa Pracy Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 czerwca 2011 roku, zgodnie z którym świadczenia socjalne nie powinny być traktowane jako związane ze stosunkiem pracy w rozumieniu przepisów k.p.c. o egzekucji. Nie stanowią one bowiem ekwiwalentu za wykonaną pracę, nie zależą od wyników pracy, jak np. udział w zyskach pracodawcy. Świadczenia finansowane z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych stanowią pomoc socjalną dla pracownika i jego rodziny, jedynym kryterium ich przyznania jest kryterium socjalne, a co za tym idzie nie powinny być traktowane jako składnik wynagrodzenia w rozumieniu art. 881 § 2 k.p.c.

W praktyce oznacza to, że pracodawca nie powinien dokonać potrącenia ze świadczeń wypłaconych z ZFŚS, jeżeli otrzyma tytuł wykonawczy dotyczący ogólnie wynagrodzenia za pracę. W tym przypadku pracodawca powinien dokonać potrącenia ze wszystkich składników wynagrodzenia lub ich części, ale nie z pożyczek, zapomóg, dopłat czy innych świadczeń z ZFŚS. Organ egzekucyjny powinien wprost wskazać, czy egzekucja obejmuje także świadczenia pracownika z ZFŚS lub odrębnie zająć takie świadczenia.

Obowiązki pracodawcy wobec komornika

W związku z egzekucją prowadzoną przez komornika, pracodawca ma następujące obowiązki:
•    zakaz wypłacania zajętego wynagrodzenia pracownikowi – musi być ono przekazywane wierzycielowi albo komornikowi,
•    przekazanie komornikowi informacji o wynagrodzeniu pracownika i terminach przekazywania zajętego wynagrodzenia.
Zajęcie wynagrodzenia za pracę obowiązuje nadal, choćby po zajęciu nawiązano z dłużnikiem nowy stosunek pracy lub zlecenia albo choćby zakład pracy przeszedł na inną osobę, jeżeli osoba ta o zajęciu wiedziała. Jeśli pracownik zmienia miejsce pracy to zgodnie z zasadą ciągłości egzekucji:

  • Dotychczasowy pracodawca ujmuje podstawowe informacje dotyczące egzekucji z wynagrodzenia w świadectwie pracy (wzmianka ta powinna zawierać oznaczenie komornika, który zajął należność, numer sprawy egzekucyjnej, wysokość potrąconych już kwot) oraz przesyła dokumenty związane z egzekucją nowemu pracodawcy (jeżeli taki jest mu znany).
    Potwierdzenie dokonania powyższych czynności związanych z zajęciem wynagrodzenia za pracę w związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym powinno zostać udokumentowane w aktach osobowych pracownika (część C).
  • Nowy pracodawca zawiadamia o zatrudnieniu pracownika poprzedniego pracodawcę i komornika prowadzącego egzekucję.

Na marginesie należy wspomnieć, że obowiązek powiadomienia komornika o zmianie pracodawcy obciąża również dłużnika, czyli pracownika. Niepowiadomienie o zmianie pracodawcy grozi pracownikowi grzywną do kwoty 2000 złotych.

Prowadząc egzekucję z wynagrodzenia za pracę, komornik wzywa pracodawcę, aby nie wypłacał dłużnikowi poza częścią wolną od zajęcia żadnego wynagrodzenia. O tym, czy zajęte wynagrodzenie ma być przez pracodawcę wypłacane wierzycielowi czy komornikowi decyduje komorni – pracodawca powinien zastosować się do tej dyspozycji. Jeśli zajęte wynagrodzenie ma być przekazane bezpośrednio wierzycielowi, konieczne jest zawiadomienie komornika o pierwszej wypłacie.

Ponadto dokonując zajęcia wynagrodzenia za pracę, komornik wzywa pracodawcę, aby ten:

  • przedstawił za okres 3 miesięcy poprzedzających zajęcie, za każdy miesiąc oddzielnie, zestawienie periodycznego wynagrodzenia dłużnika (pracownika) za pracę oraz oddzielnie jego dochodu z wszelkich innych tytułów;
  • podał, w jakiej kwocie i w jakich terminach zajęte wynagrodzenie będzie przekazywane wierzycielowi;
  • w razie istnienia przeszkód do wypłacenia wynagrodzenia za pracę – złożył oświadczenie o rodzaju tych przeszkód, a w szczególności podał, czy inne osoby roszczą sobie prawa, czy i w jakim sądzie toczy się sprawa o zajęte wynagrodzenie i czy oraz o jakie roszczenia została skierowana do zajętego wynagrodzenia egzekucja przez innych wierzycieli.

Pracodawca powinien pamiętać, że egzekucja z wynagrodzenia za pracę może być przeprowadzona tylko wtedy, gdy wynagrodzenie nie zostało jeszcze wypłacone pracownikowi. W przypadku bowiem wypłaty wynagrodzenia za pracę na rachunek bankowy dłużnika, egzekucja odbywa się na zasadach egzekucji z rachunku bankowego (art. 889 k.p.c.).

Skutki niewypełnienia obowiązków wobec komornika

Pracodawcy, który naruszył powyższe obowiązki, komornik wymierza grzywnę w wysokości do 2000 złotych. Ponadto komornik wyznacza pracodawcy dodatkowy termin na wykonanie tych obowiązków. Jeżeli pracodawca nadal uchyla się od wykonania tych czynności w dodatkowo wyznaczonym terminie – kara grzywny może być nałożona powtórnie. Pracodawca, który nie wywiązał się ze ustawowych obowiązków odpowiada także za wyrządzoną przez to wierzycielowi szkodę.